Pułapka wydajności: architekt i sztuczna inteligencja

Koniec epoki, którą znaliśmy?

Piszę te refleksje w połowie września 2026 roku, kilka dni po zjeździe SARP U40, gdzie jako jeden z tutorów dzieliłem się swoją wiedzą na temat wykorzystywania AI w naszym zawodzie. Przygotowania zmusiły mnie do rewizji wiedzy i do zadania sobie pytania, po co architekt w ogóle miałby poświęcać swój ograniczony czas na poznawanie AI i szukanie nowych ścieżek organizacji pracy w swojej pracowni. Dyskusje prowadzone zarówno w trakcie, jak i po U40 pomogły mi zrozumieć głębiej wiele rzeczy i połączyć dotychczas niezwiązane ze sobą myśli. Ten tekst jest próbą ich uporządkowania, zanim znów się zdezaktualizują i rozproszą.

Przyszło nam żyć, pracować i tworzyć swoje firmy w czasach przemian. W ciągu ostatnich sześciu lat przeżyliśmy pandemię, która na kilka miesięcy zatrzymała świat; wojnę za naszą wschodnią granicą; inflację, która na początku 2023 roku przekroczyła 18%; pojawienie się maszyn, które rozumują; pogłębiający się konflikt największych mocarstw; widmo kryzysu energetycznego; postępujący kryzys klimatyczny; oraz rok, w którym w Polsce urodziło się najmniej dzieci od zakończenia drugiej wojny światowej. Wiele z tych zjawisk z osobna byłoby dla pokolenia naszych dziadków datą, od której liczy się „przed” i „po”. Nam przypadły wszystkie naraz, w jednej dekadzie, i zdążyliśmy się do tego przyzwyczaić. Nazwano to polikryzysem: wieloma kryzysami, które nakładają się na siebie, wzmacniają nawzajem i nie mają wyraźnego końca. Mam poczucie, że zbliżamy się do przesilenia, momentu, po którym reguły, na których budowaliśmy firmy i planowaliśmy kariery, przestaną być oczywiste, a to, co je zastąpi, jeszcze nie zostało zdefiniowane.

Stan na dziś

Zacznę od tego, co wiem, bo od kilku lat zbieram dane o polskim rynku architektonicznym. Nasz zawód nie wchodzi w tę epokę z pozycji siły. Rynek projektowy urósł, ale o wiele wolniej niż kadra w naszej branży: pozwoleń na budowę wydaje się dziś mniej niż w 2010 roku, a obrotu branży, po odjęciu inflacji, przybyło od tamtej pory o kilkanaście procent. Od 2010 roku liczba architektów IARP w Polsce w przeliczeniu na mieszkańca wzrosła o 58%. Jest to jeden z szybszych wzrostów w Europie. W 2010 roku na jednego architekta z uprawnieniami przypadało około 15 pozwoleń na budowę rocznie, w 2025 było już ich 8. Zanim sztuczna inteligencja zdążyła cokolwiek zmienić, rynek już dynamicznie się nasyca. Na takim rynku architekt nie jest dobrem rzadkim.

Demografia i francuski scenariusz

Demografia, wbrew intuicji, nie przyniesie ulgi. Przez najbliższe piętnaście lat będzie prawdopodobnie zmniejszać popyt na nowe budynki, bez istotnego wpływu na podaż architektów. Roczniki, które dziś zaczynają studia, są liczniejsze niż te sprzed dwóch lat, a prawdziwy niż dotrze do absolwentów wydziałów architektury dopiero po 2045 roku. Podaż będzie rosła jeszcze przez co najmniej dekadę. Jedyne, co demografia daje nam w zamian, to zmiana struktury popytu: liczba gospodarstw domowych spada wolniej niż liczba ludności, starzejące się społeczeństwo potrzebuje dostosowanego zasobu istniejących budynków, a nie nowego. Do tego dochodzi fala renowacyjna wymuszona przez unijne przepisy o efektywności energetycznej budynków. Akcent naszej pracy przesuwa się z budowania w stronę przebudowywania. Czy ta praca jest tak samo dochodowa, wiadomo już z Francji, gdzie przesunięcie zaczęło się kilkanaście lat wcześniej. Remont to dziś 62% rynku tamtejszych architektów, ale tylko 38% jego wartości, a francuska Izba dopowiada, że te zlecenia są przy tym bardziej złożone i dłuższe.

Pułapka rozliczania za godziny

I to jest moja odpowiedź na pytanie „po co?”. Wiele wskazuje na to, że demografia będzie obniżać popyt na nasze usługi, a AI podnosi naszą wydajność, co prawdopodobnie obniży cenę projektu. Nie stawkę godzinową, tylko cenę projektu: jeśli projekt zajmuje sto godzin zamiast dwustu, honorarium spada nawet wtedy, gdy stawka za godzinę zostaje ta sama. Niezależnie od sposobu rozliczeń, od godziny, od metra czy od procenta kosztów inwestycji, prędzej czy później dosięgnie to każdego z tych sposobów, choć nie w tym samym tempie. I tu warto zadać sobie pytanie: czy w takiej rzeczywistości rozliczanie się od godziny jest dla nas tym najkorzystniejszym? Godzina, którą dziś spędzam nad umową albo nad sprawdzaniem zgodności projektu z warunkami technicznymi, jest częścią kosztu, który wyceniam inwestorowi. Kiedy ta godzina zniknie u mnie, zniknie też u konkurencji, a rynek odejmie ją od ceny. Możliwe jest i drugie wyjście: zamiast obniżyć cenę, rynek podniesie oczekiwania i za te same pieniądze zażąda więcej: więcej wariantów, więcej wizualizacji, więcej detali, więcej zestawień i dokumentacji. Na rynku grafiki 3D już tak jest. AI nie tyle zbiła tam stawki, ile poszerzyła zakres, który klient uważa za standard. Wtedy godzin nie ubywa, zmienia się tylko ich treść, a pracujemy za to samo. To jest pierwsza rzecz, którą trzeba zrozumieć: w obu wariantach zysk z wydajności trafia do inwestora, raz jako niższa cena, raz jako szerszy zakres za te same pieniądze. Bez zmiany reguł, na których opiera się ten rynek, wolnego czasu nie przybędzie w żadnym z nich.

Jest jeszcze jedna ważna kwestia, również poruszana podczas U40. Za jakość powyżej pewnego poziomu nikt nie płaci. Próg „wystarczająco dobrze” leży u inwestora gdzie indziej niż u architekta, a płaci inwestor, więc to jego próg wyznacza cenę. Poniżej niego wyższa jakość pracy przekłada się wprost na wyższe wynagrodzenie. Powyżej tego progu oczekiwanie architekta i rzeczywistość się rozjeżdżają: wkładam dwa razy więcej pracy i talentu, a rynek wycenia ten dodatkowy wysiłek na zaledwie ułamek jego wartości. Każdy z nas wie, gdzie u niego ten próg leży, i każdy w którymś momencie projektu odpuszcza; różnimy się tym, kiedy to następuje i jak długo zwlekamy z przyznaniem tego przed sobą.

Pytanie, które zadaję sobie teraz, brzmi: w którą stronę ten próg się przesunie, gdy maszyna zacznie wykonywać za nas część naszej pracy. Odpowiedź, której się obawiam, jest taka, że nastąpi to w obie strony naraz. Tam, gdzie efekt widać na pierwszy rzut oka, próg idzie w górę, bo renderów, wariantów i stron dokumentacji klient zażąda więcej za te same pieniądze, tak jak stało się u grafików. Tam, gdzie efektu nie widać z zewnątrz, w analizie, w koncepcji, w przemyśleniu, dla którego nie ma osobnej pozycji w umowie, próg idzie w dół, bo tanio dostępne „wystarczająco dobrze” staje się nową normą. W takiej sytuacji pada nie tylko cena dokumentacji, ale i jakość architektury (AI Slop).

Mit wydajności

Podczas U40 padł też argument: była już rewolucja CAD, a ona nie zabiła zawodu. Tańszy projekt miał dać więcej projektów (a raczej więcej rysunków) i przez lata tak było. Ale ten efekt ma sufit. Honorarium projektowe to kilka procent kosztu inwestycji. Nawet gdyby honorarium spadło do zera i rozdawalibyśmy darmowe projekty, to nie uruchomi inwestycji, które dziś się nie spinają kapitałowo i formalnie, bo wąskim gardłem jest ziemia, kredyt, pozwolenie i liczba ludzi, którzy potrzebują budynków, a nie koszt rysunków. Sufit naszego rynku wyznacza liczba i wartość inwestycji. Architekci nie mają na nie wpływu. A co, jeśli budownictwo przez najbliższe lata nie urośnie?

Trzeba też powiedzieć uczciwie, że wzrost wydajności nie zawsze obniża cenę pracy. Programiści przez całą poprzednią dekadę pracowali coraz wydajniej i zarabiali coraz więcej, bo popyt na nich rósł szybciej niż podaż. Z reguły zysk z wydajności zatrzymuje ta strona rynku, której jest mniej. Jeśli brakuje wykonawców, zysk zostaje u wykonawcy, bo klient nie ma dokąd pójść. Jeśli brakuje zleceń, zysk przechodzi na klienta, bo wykonawcy licytują się o każde zamówienie. Ci sami programiści przekonali się o tym po 2022 roku, gdy skończył się tani pieniądz, firmy odkryły, że zatrudniły za dużo ludzi, podaż dogoniła popyt, a AI dokłada obecnie do tego wydajność. Rynek wejścia do zawodu załamał się w dwa lata. Żaden z tych czynników sam by tego nie zrobił; zrobił to ich zbieg. Można w tym miejscu powiedzieć, że programiści to nie architekci i że u nas tak nie będzie. Tyle że narzędzia AI, które dziś działają i będą nadal rozwijane, przejmą w pierwszej kolejności dokładnie te zadania, które wykonywali młodsi architekci. Wniosek jest taki, że pracownia to może być architekt z narzędziami wspomaganymi AI, zamiast architekta z zespołem asystentów. Mój model podaży mówi, że przybywać nas będzie jeszcze przez dwie dekady, do 16-20 tysięcy członków Izby w szczycie, zależnie od wariantu. W takich warunkach mrzonką jest myślenie o wzroście wydajności jako o czymś, co pozwoli nam wreszcie odpocząć i skupić się na rzeczach ważnych dla nas jako architektów i jako ludzi, żon, mężów, ojców, matek. Wzrost wydajności bez wzrostu popytu doprowadzi do dalszego wzrostu konkurencji i obniżania stawek.

To, co może nas również czekać, to zjawisko so-so automation, automatyzacja „taka sobie”. Tak Daron Acemoglu określa sytuację, w której maszyna przejmuje część pracy na tyle dobrze, żeby obniżyć jej cenę, ale nie na tyle, żeby stworzyć nową wartość, za którą ktoś zapłaci. Zysk z wydajności idzie wtedy do tego, kto kupuje. Na początku września Instytut Anthropic opublikował model trzech możliwych przyszłości gospodarki do 2030 roku. Autorzy nie mówią, który scenariusz się zrealizuje, i sami traktują to jako ramy do rozmowy; trzeba też pamiętać, że pisze to instytut firmy, która na AI zarabia. Mechanika we wszystkich trzech scenariuszach jest ta sama, różni się tylko ich skala. W najłagodniejszym AI zmienia niewiele. W środkowym zatrudnienie w zawodach umysłowych kurczy się o kilka procent, a praca przesuwa się do zawodów fizycznych. W skrajnym gospodarka rośnie o jedną trzecią, a co piąty pracownik umysłowy jest bez pracy. Architektura i inżynieria trafiły w tym modelu do tej samej przegródki co prawnicy, księgowi i programiści: do zawodów operujących wiedzą, którą da się rozłożyć na mniejsze zadania, a maszyna potrafi wykonać część z nich szybciej i taniej. I jest w tym raporcie jeden przykład, który dotyczy nas wprost: autorzy piszą, że szybsze projektowanie i uzyskiwanie pozwoleń dla infrastruktury może zwiększyć liczbę inwestycji i podnieść popyt na pracowników budowlanych. Innymi słowy, w ich modelu zysk z tańszego projektowania trafia do wykonawstwa i kapitału, a niekoniecznie do projektantów. Oczywiście to stwierdzenie budzi moje zastrzeżenie, bo nie projekt jest tym elementem układanki inwestycyjnej, który hamuje liczbę inwestycji, a dostęp do kapitału, gruntu i formalności prawne. Ale kierunek przepływu zysku jest ten sam.

Przyspieszenie, którego nie da się zignorować

Można zapytać, czy to nie przesada, czy maszyny naprawdę są już tak daleko. Dwa tygodnie, w które trafiły moje przygotowania do U40, odpowiadają na to lepiej niż ja. 3 września OpenAI pokazało przełomowy GPT-6 Astra. Pięć dni później ta sama firma ogłosiła, że jej AI rozwiązały jeden z siedmiu problemów milenijnych, zadanie z listy najtrudniejszych otwartych pytań matematyki; wynik czeka na weryfikację środowiska. Ogłoszeniu od razu towarzyszył zgrzyt, bo dzień wcześniej dwóch matematyków wyłożyło własne dowody pokrewnych przypadków i spór o pierwszeństwo trwa. Jego treść jest wymowna: badacze zaczęli pytać, jaki sens ma nasz własny, ludzki wysiłek, skoro firma dostarczająca nam narzędzia potrafi dojść do tych samych wniosków tysiąc razy szybciej i po prostu nas wyprzedzić.

W sobotę Dario Amodei, szef Anthropic, opublikował esej, w którym wzywa całą branżę do spowolnienia tempa rozwoju modeli, bo od lata, jak pisze, AI przyspiesza drastycznie szybciej, niż nadążają za tym zabezpieczenia. Tego samego dnia poparli go Sam Altman z OpenAI, Elon Musk i Demis Hassabis z Google DeepMind, a kilka dni wcześniej to samo, innymi słowami, napisał w eseju „An Alien Mind” Jakub Pachocki, główny naukowiec OpenAI. Najwięksi rywale na rynku, którego wartość liczy się w bilionach dolarów, publicznie zgodzili się, że jadą za szybko.

Nie wszyscy w to wierzą: część ekspertów uważa ostrzeżenia za przesadzone, doradca Białego Domu widzi w nich próbę napisania przepisów pod największych, inwestorzy ruch wizerunkowy przed giełdowymi debiutami, a Trump odpowiedział, że spowolnienie nie jest potrzebne i zagroziłoby przewadze Ameryki nad Chinami. Już sam fakt, że ten spór toczy się na pierwszych stronach gazet, mówi wystarczająco dużo o momencie, w którym jesteśmy.

Półtora roku temu grupa badaczy skupiona wokół Daniela Kokotajlo, byłego pracownika OpenAI, opublikowała scenariusz „AI 2027”: miesiąc po miesiącu opisany przebieg wydarzeń, w którym AI najpierw automatyzuje programowanie, potem własne badania, a pod koniec 2027 roku przewyższa ludzi w większości zadań umysłowych. Wielu czytało to wtedy jak science fiction. Dziś pierwsze rozdziały tej opowieści czytamy w gazetach: modele obsługujące komputer, AI prowadzące badania, szefowie firm spierający się o hamowanie rozwoju.

Tempo tego wyścigu ustala ktoś inny. To, co dzieje się na jego froncie, dotrze do naszych pracowni z opóźnieniem, bo musi najpierw zintegrować się z naszymi programami, których używamy, potem w standardy, umowy i oczekiwania inwestorów, a na końcu w nasze własne nawyki. Żadna pracownia, którą znam, nie wycisnęła jeszcze tego, co te narzędzia potrafią już dziś. Nawet gdyby rozwój AI zatrzymał się dzisiaj, wpływ na nasz zawód odczujemy za jakiś czas. Adopcja nowych narzędzi potrzebuje czasu.

Sam podpis nas nie uratuje

Jedyna zmienna, na którą pojedyncza pracownia ma wpływ od jutra, to jej postawa i poziom świadomości tego, co się wokół niej dzieje; zawód jako całość ma jeszcze samorząd, konkursy i prawo zamówień publicznych, i to także tam rozstrzygnie się, komu przypadnie zysk z wydajności. Skoro zysk trafia do tego, kto trzyma rzadki zasób, to pytanie brzmi: czego w naszym zawodzie pozostanie mało, gdy rysunki, opisy i sprawdzanie przepisów zrobi maszyna? Pierwsza odpowiedź, która przychodzi do głowy, to odpowiedzialność: podpisu i ubezpieczenia nie da się zastąpić, i tylko regulacją można to zmienić. Tylko niestety, trzeba tę myśl doprowadzić do końca. Jeśli podpis zostanie jedyną rzadką rzeczą, to nasz zawód zamieni się w dochód z licencji, a dochód z licencji jest tak wysoki, jak mała jest liczba tych licencji na rynku. Przy dynamicznym wzroście liczby uprawnionych ta rzadkość jest już rozwodniona, i będzie presja, także ze strony inwestorów, uczelni i ustawodawcy, żeby rozwadniać ją dalej. Sam podpis nas nie uratuje.

Rzadkie pozostaną raczej aktywa i kompetencje, których nie da się ani skopiować, ani wystawić na przetarg w cenowym wyścigu na dno: relacje z inwestorem, urzędem, wykonawcą. Decyzje i strategia. Fizyczna obecność na budowie. Zdolność do adaptacji i nowe kompetencje, których jeszcze rok temu nie było w żadnym opisie stanowiska: weryfikacja tego, co robi maszyna, budowanie danych i standardów pracowni, zarządzanie narzędziami, które pracują za nas. Trzeba powiedzieć, czego te kompetencje wymagają, bo to nie jest nauka obsługi kolejnego programu. Maszyna zrobi dobrze tylko to, co zostało dobrze opisane: trzeba rozłożyć zadanie na kroki, nazwać warunki brzegowe i powiedzieć, po czym poznać, że wynik jest poprawny. To specyfikacja, a pisanie specyfikacji jest tym, co nasz zawód robi od zawsze; zmienia się tylko to, w którym miejscu procesu ją zapisujemy i kto ją potem czyta.

Nie wiem, w jakim stopniu i w jakiej kolejności poszczególne zadania zostaną zautomatyzowane. Wiem natomiast, że kierunek jest już obrany, i wiem, dlaczego opłaca się ruszyć wcześniej. Honoraria nie spadną z dnia na dzień; przez rok, może dwa, inwestor zapłaci tyle, ile płacił zawsze, bo większość pracowni nadal pracuje po staremu. Kto w tym czasie pracuje już szybciej, dostaje te same pieniądze za mniej godzin, a zaoszczędzone godziny to zysk. Gdy szybciej zaczną pracować wszyscy, honoraria spadną i ta okazja zniknie.

Podsumowanie

Na koniec zastrzeżenie, które dotyczy wszystkiego, co napisałem wyżej. To, co tu pokazuję, jest prognozą, a prognoza jest tyle warta, ile założenia, na których stoi. Gorzej, że to nie jest zmiana jednowymiarowa. Te same narzędzia, które zmieniają naszą pracę, zmieniają równocześnie pracę naszych inwestorów, wykonawców, urzędów i klientów naszych klientów. Rynek, w którym wszystkie strony zmieniają się naraz, jest trudniejszy do przewidzenia niż taki, w którym zmienia się tylko jedna. Jedno wydaje się pewne: dostęp do wiedzy się demokratyzuje. Inwestor, który dziś pyta nas o przepis albo o sens rozwiązania, wkrótce zapyta najpierw maszynę i przyjdzie do nas z gotową tezą. Część tych tez będzie błędna, ale każdą trzeba będzie odeprzeć argumentem, sam autorytet nie wystarczy. To dobra wiadomość dla tych, którzy naprawdę wiedzą, co robią, i zła dla wszystkich pozostałych.